SHADOWS

DİVAN EDEBİYATI

Divan edebiyatına "yüksek zümre edebiyatı", "havas edebiyatı", "Klasik Türk edebiyatı" gibi isimler verilir. Fakat her şairin bir "divan"ı olduğu için daha yaygın olarak kullanılan isim "divan edebiyatı"dır.



Divan Edebiyatının Genel Özellikleri:

*Şiirde aruz ölçüsü kullanılmıştır.

*Tüm şairlerin kullandığı,mazmunlar (kişileşmiş,kalıplaşmış sözler) kullanılır.

*Dil süslü ve sanatlıdır.Arapça ve Farsça kelime ve tamamlamalara sıkça yer verilir.

*Şiirde konu bütünlüğü aranmaz.Beyit bütünlüğü esastır.Her beyit ayrı bir konuyu işler.

*Anlamdan çok söyleyiş önemlidir.Ne söylediği değil nasıl söylediği önemlidir.

*Kafiye göz içindir.Genellikle zengin kafiye kullanılmıştır.

*Şiire başlık konmaz.Her şiir redif veya türünün adı ile anılır.

*İnsanın iç dünyasına yönelik soyut ve kitabi edebiyattır.

*Özgün değil taklitçidir.(Arap ve Farsça edebiyat etkisindedir.

*Nazım birimi olarak gazel,kaside,Rubai gibi Arap ve Fars edebiyatından alınan nazım şekilleri kullanıldığı gibi tuyuğ ve şarkı gibi divan edebiyatının Türklerin kazandırdığı nazım şekilleri de kullanılmıştır.



DİVAN EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ



Nazım Birimi Beyit Olanlar:



GAZEL

*Aşk ayrılık hasret ölüm gibi lirik konuların işlendiği şiir türüdür.

*Türk edebiyatına İran edebiyatından girmiştir.

*İlk edebiyat ‘’matla son beyitine makta’’denir.

*En güzel beyite beytül gazel denir.

*Son beyitte şairin mahlası yer alır.

*Gazelin bütün beyitlerinde aynı konu işleniyorsa buna yek-ahenk gazel denir.

*Bütün beyitleri aynı güzelliğe sahipse yek avaz gazel denir.

*Beyit sayısı 5-15 beyit arasındadır.

*İlk beyit kendi arasında kafiyelidir.Diğer beyitlerin ikinci beyitleri birinci beyit ile kafiyelidir.Yani aa,ba,ca,da,ea şeklinde





KASİDE

*Din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla belirli kurallar içinde yazılan uzun şiirlere denir.

*İlk beytine matla son beytine makta denir

*Şair matla beytini kasiden her hangi bir yerinde yinelenebilir .

*Şair mahlasının bulunduğu beyte taç beyit denir .

*En güzel beytine beytü ,l kasid denir.

*En az 31(33)en fazla 99 beyit olur.

*Kaside belli bölümler halinde yazılır.

a) Nesib bölümü: Bahar mevsimi kış manzaraları betimlenir ya da kurban ve ramazan bayramı anlatılır.

b) Girizgah Bölümü: Nesib bölümünden asıl konuya geçmiş ifade eden bir veya birkaç beyittir . nükteli ince sözlerin söylendiği bölüm.

c) Medhiye bölümü: Asıl anlatılmak övülmek istenen kişi için denecekse açıklanır .Asıl bölümdür.

d)Fahriye bölümü: Şairin kendini övdüğü ve diğer şairlerle karşılaştırdığı bölümdür.

e)Tegazzül bölümü: Kasideyle ayni ölçüde ve uyakta gazel yazılır.

f)Dua bölümü: Şair övdüğü kişinin başarılarının devamlı olmasını ömrünün uzun olması için dualar eder iyi dileklerde bulunur.



Kasideler Konularına Göre de Değişik Adlar Alır.

Tevhid:Allah’ın birliğini anlatan kasideler.

Münacaat:Allah’a yalvarmak,dua etmek amacıyla yazılan kasideler.

Naateygamberimizi övmek için yazılan kasideler.

Mehdiye: Devrin ileri gelenlerini övmek için yazılan kasideler.

Hicviye: Devrin yöneticilerini eleştirmek için yazılan kasideler.

Mersiye: Devlet büyüklerinin ölümünden duyulan üzüntülerin anlatıldığı kasideler.


Not: Kasideler "nesib" bölümünde işlenen konulara ve rediflerine göre adlandırılır.







MESNEVİ

*Mesneviler öğüt verici bir olayı anlatan uzun şiirlerdir.(savaş,aşk,tarihi olaylar,din ve tasavvuf)

*Mesneviler Divan edebiyatında bir bakıma günümüzdeki roman ve hikayenin yerini tutuyordu.

*Beyit sayısı sınırsızdır.

*Her beyit kendi arasında kafiyelidir.(aa,bb,cc,dd...)

*Aruzun kısa kalıpları ile yazılır.

*Beş mesnevinin bir araya gelmesiyle hamse oluşur






KIT’A

Belli bir uyak düzeniyle yazılmış olan,dizeleri arasında ölçü birliği bulunan;herhangi bir düşünce ya da duyguyu en az ikiden başlamak üzere,en çok on altı beyitte anlatan nazım biçimine denir.

*Gazelden farklı olarak matla beyti yok.

*Kafiyelenişi xa,xa,xa...

*Daha çok felsefi ve toplumsal düşünceler anlatır.





MÜSTEZAT

*Bir uzun bir kısa dizeden oluşan nazım şeklidir.

*Kısa dizelere ziyade denir.

*Aruzun bir tek kalıbıyla yazılır.

*Kafiyelenişi gazel gibidir.

*Makta beyti yoktur.





Nazım Birimi Dörtlük Olanlar



RUBAİ

*Dört dizeden oluşur.Kafiye düzeni aaxa şeklinde.

*Şarap,dünyanın türlü nimetlerinden yararlanma,hayatın anlamı ve hayat felsefesi ve ölüm gibi konular işlenir.

*Kendine özgü 24 kalıbı vardır.İranlılara aittir.





TUYUĞ

*Dört dizeden oluşur.

*Kafiyelenişi rubai gibidir.

*Aruzu Failatün,Failün kalıbıyla yazılır.

*Konu sınırlaması yoktur.



*Türklerin kazandırdığı bir nazım şeklidir.




ŞARKI

*Beyitle okunmak için yazılan,dörder dizelik bentlerden oluşan nazım biçimidir.

*Dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.

*Birinci dörtlükte 2 ve 4,diğer dörtlüklerde ise 4. dize tekrarlanır.Bu dizelere nakarat denir.

*Kafiye örgüsü abab,cccb,dddb gibi

*Türklerin kazandırdığı bir nazım şeklidir.

*Günlük hayat,aşk,sevgi gibi konular işenir.





MURABBA

*İlk dörtlük kendi arasında kafiyelidir.Diğer dörtlükler ise 4. dize 1. dörtlük ile kafiyelidir.(aaaa,bbba,ccca,)

*Felsefi konular ve aşk işlenir.



Bentlerle Kurulanlar:



TERKİB-İ BENT

*Bentlerde kurulan bir zaman nazım şeklidir.

*Her bent 7 ile 10bent arsında değişir.

*Bent sayısı 5 ile 10 bent arsında değişir.

*Gazeldeki gibi kafiyelenir.

*Her bent arasında vasıta beyti bulunur.

*Talihten,hayattan şikayet,dini tasavvufi ve felsefi düşünceler anlatır.

*Terkib-i bentlerde her bentten sonra vasıta beyti değişir.





TERCİ-İ BENT

*Biçim ve uyak yönüyle Terkib-i Bende benzer.

*Terkib-i Bentte değişen vasıta beyti Terci-i Bentte de değişmez.

*Vasıta beytinin aynen tekrarlanması bütün benlerde aynı konuyu işlemeyi zorunlu kılar.

*Felsefi konular,Allah’ın kudreti kainatın sırları tabiatın zıtlıkları gibi konular işlenir.







DİVAN EDEBİYATINDA NESİR

(DÜZ YAZI)



NESİR TÜRLERİ

Tarih:Resmi niteliği olmayan bir türdür. Vakayiname ise Osmanlı devletinin resmi tarihidir

Tezkire:Edebiyat tarihi veya biyografının divan edebiyatındaki karşılığıdır.

Sefaretname:Osmanlı elçilerinin bulunduğu ülkelere ait bilgileri izlenimleri içeren ve gezi yazısına benzeyen bir türdür.

Seyahatname:Gezi yazısıdır.Divan edebiyatında nesir, dil ve üslup açısından üç bölümden ele alınır.



A)SADE NESİR

Halk için sade bir dille konuşulur temelde konuşma dil yeteneğini kaybetmemiştir.



B)ORTA NESİR

Halk konuştuğu dilden ayrılmış yer yer süslü nesrin niteliklerini taşımakla beraber anlatmak istediği anlaşılır bir şekilde ortaya koyan nesirdir.



C)SÜSLÜ NESİR

Ustalık göstermek amacıyla yazılış yabancı kelimelere tamamlamalara yüklü şekillerin kullandığı söz ve anlam.Sanatlarıyla dolu bağlaçlarla uzayıp giden cümlelerle örülmüş,güç anlaşılır bir nesirdir.

Nesirle Yazılmış Ünlü Eserler:

Kabusname:Mercimek Ahmet

Tazarruname:Sinan Paşa

Seyahatname:Evliya Çelebi

Keşfü’z-Zünün:Katip Çelebi

Naima Tarihi:Naima

Münşeat:Süslü nesir örneklerinden oluşan kitaplara denir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Kaside

· Daha çok din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan şiirlerdir. Kaside şairlerine kaside-gü (kaside söyleyen), kaside-sera ya da kaside-perdaz (kaside yazan) denir. Kaside 6 bölümden oluşur:


Birinci bölüm 15-20 beyitliktir. Bu ilk bölüme, aşıkane duygular yer alıyorsa “nesib”, bahar, doğa, bayram gibi konulara değiniliyorsa “teşbib” adı verilir.
İkinci bölüm girizgah ya da girizdir. Genellikle tek beyitten oluşur ve burada şair medhiyeye (övgüye) geçeceğini bildirir. Girizgah konuya uygun ve nükteli olmalıdır.
Üçüncü bölüm medhiyedir. Bu bölümde asıl konu anlatılır. Beyit sayısı konuya ve şaire göre değişen medhiye bölümü kasidenin en sanatlı beyitlerini içerir.
Kasidenin dördüncü bölümü tegazzüldür. Tegazzül, 5-12 beyit arasında değişir. Kasidenin başında ya da sonunda yer alabilir. Bu bölüm her kasidede bulunmayabilir.
Beşinci bölüm fahriyedir. Şair bu bölümde de kendisini över.
Kasidenin son bölümü duadır. Bu bölümde önceki beyitlerde övgüsü yapılan kişi için dua edilir.
Kasideler, nesib bölümünde ele alınan konuya göre göre kaside-i bahariyye, kaside-i ramazaniyye, kaside-i hammamiyye olarak adlandırılır. Uyaklarına göre r harfi ile bitiyorsa kaside-i raiyye, l harfiyle bitiyorsa kaside-i lamiyye, m harfiyle bitiyorsa kaside-i mimiyye diye anlandırılır. Rediflerine göre de, tevhid, münacaat, methiye diye bölümlenir. Kasidenin en güzel beyiti “beyt-ül kaside”dir. Şairin adının geçtiği beyite ise “tac beyit” denir.

Gazel

· Divan edebiyatının en yaygın kullanılan nazım biçimidir. Önceleri Arap edebiyatında kasidenin tegaüzzül adı verilen bir bölümü iken sonra ayrı bir biçim halinde gelişmiştir. Gazelin beyit sayısı 5-15 arasında değişir. Daha fazla beyitten olaşan gazellere müyezzel ya da mutavvel gazel denilir. Gazelin ilk beyti “matla”, son beyti ise “makta” adını alır.
Matla beytinin dizeleri kendi aralarında uyaklıdır (musarra). Sonraki beyitlerin ilk dizeleri serbest ikinci dizeleri ilk beyitle uyaklı olur. Birden fazla mussarra beytin bulunduğu gazel “zü’l-metali”, her beyti musarra olan gazel ise “müselsel” gazel adıyla bilinir. İlk beyitten sonraki beyte “hüsn-i matla” (ilk beyitten güzel olması gerekir), son beyitten öncekine “hüsn-i makta” (son beyitten güzel olmalı gerekir) denir.
Gazelin en güzel beyti ise “beytü’l-gazel” ya da “şah beyit” adıyla anılır. Bunun yeri ya da sırası önemli değildir. Bazı gazellerin matlasını oluşturan dizelerden birinci ya da ikincisinin matlasının ikinci dizesi olarak yenilenmesine “redd’i-matla” denir. Şair mahlasını (şairin takma adı, ya da tanındığı ad) maktada ya da “hüsn-i” maktada söyler. Bu durumda beyit ikinci bir adla “mahlas beyti” ya da “mahlashane” olarak anılır. Şairin mahlasını tevriyeli kullanmasına “hüsn-i tahallüs” denir.
Dize ortalarında uyak bulunan gazele musammat, sonu getirilmemiş ya da beyit sayısı 5’in altında bulunan gazellere de “natamam” gazel denir. Başka şairlerin birkaç dize ekleyerek bend biçimine dönüştürdüğü gazellere “tahmis”, “terbi” adı verilir. Bütün beyitlerinde aynı düşüncenin ele alındığı gazeller “yekahenk gazel”, her beyti öncekinden ustalıklı biçimde söylenmiş gazeller de “yekavaz gazel” olarak adlandırılır.
Gazeller konularına göre de çeşitli isimlerle tanımlanır. Aşka ilişkin acı, mutluluk gibi içli duyguların dile getirildiği gazeller “aşıkane”, içki, yaşama boş verme, yaşamdan zevk alma gibi konularda yazılanlara “rindane” denir. Aşıkane gazellere en iyi örnek Fuzûlî’nin gazelleri, rindane gazellere en iyi örnek ise Bâkî’nin gazelleridir. Kadınları ve ten zevklerini konu edinen gazeller ise, örneğin Nedîm’in gazelleri, “şuhane”, öğretici nitelikli gazellere, örneğin Nâbî’nin gazelleri, “hakimane gazel” denir.
Gazeller eskiden bestelenerek okunurdu. Özelikle bestelenmek için yazılmış gazeller de vardır. Gazelleri makamla okuyan kişilere “gazelhan”, gazel yazan usta şairlere ise “gazelsera” adı verilir.

Gazel, Türk müziğinde ise şiirin bir hanende tarafından doğaçtan seslendirilmesidir. Sesle taksim olarak da bilinir.

Rubai

· Kendine özgü bir ölçüsü olan 4 dizelik (mısralık) nazım birimidir. Rubailerde birinci, ikinci, dördüncü dizeler uyaklı, üçüncü dize serbesttir. İki beyitlik kıtalar biçiminde yazılmış rubailer de vardır. Her dizesi birbiriyle uyaklı rubailere “rubai-i musarra” ya da “terane” adı verilir. Rubainin aruzun hezec bahrinden 24 kalıbı bulunur. Bunlardan mef’ûlü birimiyle başlayan 12 kalıba “ahreb”, mef’ûlün birimiyle başlayan öbür 12 kalıba da “ahrem” denir. Kalıpların sonu “faül” ya da “fa” birimiyle biter.
Rubainin her dizesi ayrı bir ölçüde olabildiği gibi, dört dizesi de aynı ölçüde olabilir. Türk divan şiirinde daha çok ahreb kalıbına rastlanır. Rubailer genellikle mahlassız şiirlerdir. Ve divan şairlerinin divanlarının sonunda rubaiyyat başlığı altında sıralanırlar. Bu türün tartışmasız en büyük şairi Ömer Hayyam’dır.
Türk edebiyatında Mevlana’nın Farsça yazdığı felsefi rubiler bu türün hızla yayılmasına neden oldu. Kara Fazlî, Fuzûlî 16. yüzyılda bu türün en usta örneklerini verdiler. Divan edebiyatında 17. yüzyıl rubainin altın çağı oldu. Azamizade Haletî, yazdığı bin kadar rubai ile en büyük Osmanlı rubai şairi olarak tanındı. Cumhuriyet döneminin en büyük rubai ustası ise Yahya Kemal Beyatlı’dır.

Musammat

· Ayrı bir nazım biçimi olmamakla birlikte gazeil ve bazı kasidelere uygulanan bir tekniktir, Bendlerden kurulu nazım biçimlerine (murabba, muhammes, müseddes, müsebba, müsemmem, mütessa, muaşşer, terbi, tahmis, taşdir, tesdis, tesbi, tesmin, tes-i, taşir, terkib-i bend ve terci-i bend) verilen genel addır. İlk bende geçen dize ya da beyitlerin, öbür bendlerin sonunda aynen yinelenmesiyle düzenlenen musammatlara mütekerrir musammat denir. İlk benddeki dize ya da beyitlerin, öbür öbür bendlerin sonundaki dize ve beyitlerle yalnızca uyak bakımından uyuşması durumunda musammat müzdevic musammat adını alır.

Terci-i bend / terkib-i bend

· Uyakları gazel biçiminde düzenlenmiş “hane” adı verilen 5-10 beyitlik şiir parçalarının (genellikle 5-12 hane) “vasıta” denen ve sürekli yinelenen bir beyit ile birbirine bağlanmasından oluşan nazım biçimidir. Vasıta beyitinin her hanenin sonunda değişmesi durumunda şiir terkib-i bend olur.

Müsemmem

· Sekiz dizeden oluşan bendler halinde yazılmış musammatlardır. Az kullanılmıştır. Divan edebiyatında en bilineni Şeyh Galib’in Esrâr Dede’nin ölümü üzerine yazdığı mersiyedir.

Tuyuğ

· Halk edebiyatındaki mani türüne benzer tarzda yazılmış musammatlardır. Tuyuk da denir. Çoğunlukla her beytinin birinci ikinci ve dördüncü dizeleri uyaklıdır. Sadece Türklere özgüdür. Aruzun sadece fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılması nedeniyle rubai’den ayrılır. Bazen dört mısra birbiriyle kafiyeli olabilir.

Tahmis

· Bir gazelin her iki dizesinin başına aynı ölçüde üç dize ekleyerek oluşturulan nazım biçimidir. Tahmis genellikle başka bir şairin gazeline yapılırsa da, kendi gazellerinden tahmis oluşturan şairler de vardır. Başarılı bir tahmis’te asıl beyit ile eklenen dizeler anlam bakımından kaynaşmış olmalıdır. Başa eklenen üçer mısra gazelin matlası ile aynı kafiyede olur. Diğer beyitlere eklenen üçer mısra ise o beyitlerin ilk mısraları ile kafiyelidir.

Tardiye

· Beş dizelik bentlerden oluşan musammat türüdür.

Taşdir

· Tahmisin değişik bir şeklidir. Tahmiste bir başka şairin gazelinin her beytinin başına üç dize eklenirken, taşirde her beytin iki mısrasının arasına üç mısra eklenir. Taşdire “mutarraf tahmis” de denir.

Tesdis

· Terbî ve tahmise benzer. Ancak başka bir şairin yazdığı bir gazelin her beytinin üzerine dört dize daha ekleyerek altılı beyitler haline getirilmesiyle oluşur. Tesdis tek bir beyite de uygulanabilir. Divan edebiyatında çok az kullanılmıştır. Tahmis türünde olduğu gibi genellikle eksik gazellere uygulanır.

Tesbi

· Bir başka şairin bir gazelin her beytinin matlasına 5 dize daha eklenerek yedili beyitler haline getirilmesiyle kurulur. Tahmis ve tesdis türünde olduğu gibi genellikle eksik gazellere uygulanır. Tesbi de eklenen dizelerin kafiyesi, mevcut dizelerle aynıdır.

Taştir

· İkili dizelerler yazılmış bir gazelin her beytine 8 dize daha ekleyerek 10′lu beyitler haline getirilmiş gazel türüdür. Tahmis ve tesdis türlerinde olduğu gibi genellikle eksik gazellere uygulanır.

Tezmin

· İkili dizelerler yazılmış bir gazelin her beytine 6 dize daha ekleyerek 8’li beyitler haline getirilmesidir. Tahmis ve tesdis türlerinde olduğu gibi genellikle eksik gazellere uygulanır.

Muaşşer

· Aynı ölçüde onar dizelik bendlerden oluşan nazım biçimidir. İlk bendin on dizesi birbirleriyle, sonraki bendlerin ise ilk iki dizesi ilk bend ile uyaklıdır. İlk beytin son bendinin her bendin sonunda aynen yinelendiği muaşşerlere “mütekerrir muaşşer” denir. Bendlerin son beytinin ilk bendin uyağına uygun olarak her bendde değişmesiyle yazılan muaşşerler ise “müzdeviç muaşşer” adıyla tanımlanır.

Muhammes

· Aynı ölçüdeki beşer dizelik bendlerden oluşa nazım biçimi. İlk bendin 5 dizesi birbirleriyle, sonraki bendlerin son bir ya da iki dizesi ilk bend ile uyaklıdır. Son bir ya da iki dize, her bendin sonunda aynen tekrarlanıyorsa bu muhammese “mütekerrir muhammes”, bu dizelerin ilk bend ile yalnızca uyak yönünden uyuştuğu muhammeslere ise “müzdeviç muhammes” adı verilir. Bend sayısı 4-8 arasında değişir. Muhammeslerde çoğunlukla felsefi düşünceler, tasavvuf konuları ele alınır.

Murabba

· Aynı ölçüde dörder dizelik bendlerden oluşan nazım biçimidir. Murabbalarda ilk bendin dört dizesi birbirleriyle, sonraki bendlerin son dizesi ilk bendle uyaklıdır. Son dizenin her bendin sonunda aynen yinelendiği murabbalara “mütekerrir murabba” denir. Her bendin son dizesi ilk bendle yalnızca uyak açısından benzeşiyorsa murabba “müzdeviç murabba” diye tanımlanır. Murabbaların uzunlukları 4-8 bend arasında değişir. Konuları çoğunlukla dinsel ve didaktiktir. Övgü, yergi, manzum, mektup, mersiye gibi türlerde yazılmışlardır. Murabbalarda her vezin kalıbı kullanılabilir. Halk edebiyatımızdaki koşmalara benzerler.

Müseddes

· Aynı ölçüde altışar dizelik bendlerden oluşan nazım biçimidir. İlk bendin bütün dizeleri birbirleriyle, sonraki bendlerin bir ya da iki dizesi ilk bend ile uyaklıdır. İlk bendin son ya da son iki dizesi her bendin sonunda yinelenirse “mütekerrir müseddes”, sonraki bendler ile ilk bend yalnızca uyak yönünden benziyorsa “müzdeviç müseddes” adını alır. Müseddeslerin uzunluğu 5-8 bend arasında değişir. Konuları tasavvuf ve felsefedir.

Müstezat

· Arapça ziyade sözcüğünden gelir. Bir gazelin her dizesine bir kısa dize ekleyerek oluşturulan şiir biçimidir. Çoğunlukla aruzun “mef’ulü/ mefailü/ mefailü/ feulün kalıbı kullanılarak yazılırlar. Her dizeden sonra bu kalıbın ilk ve son birimleri olan mef’ulü/ feûlün kalıbına uygun bir kısa dize söylenir. Eklenen bu kısa dizeye ziyade denir. Ziyadeler dizeden sayılmadığı için iki uzun iki kısa dizeden oluşan 4 dize bir beyit sayılır. Kısa dizeler okunsa da okunmasa da beytin anlamı bir bütün oluşturur. Ziyadesi bir satırdan fazla olan müstezatlar da vardır. Tez ziyadeli müstezatlara “sade” çitf ziyadeli olanlara ise “çift” adı verilir.

Şarkı

· Divan şiirinde bestelenmeye uygun ölçü kalıpları ile yazılan ve çoğunlukla 4 dizelik bendlerden oluşan nazım biçimidir. Dörtlüklerden kurulan musammat da denebilir. Murabbaya benzer. 5 ya da 6 dizelik bendlerden de oluşabilir. Üçüncü dizeye meyan adı verilir. Ve bu dizenin anlam bakımından daha özlü olmasına dikkat edilir. Dördüncü dizeye ise nakarat denir. Aşk, sevgili, ayrılık, içki, eğlence gibi konularda yazılır. Divan edebiyatının ilk şarkı yazarı Naîlî-i Kadîm’dir. 28 şarkısıyla Nedîm de bu türün en güzel örneklerini vermiştir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

NAZIM ŞEKİLLERİ

Manzum olarak yazılmış satırlar mısra adını alır. Mısraların çeşitli şekillerde bir araya gelmelerinden nazım şekilleri oluşur.

Nazım şekillerini iki temel gruba ayırabiliriz:

I- Halk edebiyatı nazım şekilleri

II- Divan edebiyatı nazım şekilleri.


I- HALK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ

A) ANONİM HALK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ

a) Destan: Milletlerin tarihlerinde derin izler bırakan olayların yıllar sonra halkın muhayyilesindeki şekli ile nazma geçmiş şekilleridir. Destanlar, bir milletin kültürünün temel unsurlarını nesilden nesile aktarırlar. Manzum destanların yanı sıra mensur ( düzyazı) destanlar da vardır.

b) Mani: Aşk, tabiat, ayrılık, gurbet vb. konular işlenir. Sosyal konuları işleyen maniler de vardır. Maniler sözlü halk edebiyatının bir koludur. Dört mısradan meydana gelir. Söylenmek istenen genellikle son iki mısrada ifade edilir. Manilerin kafiyesi ( a - a - b - a ) şeklindedir.

Manilerin kafiyesi oluşturulurken bazen yazılışı aynı olan iki kelime bir arada kullanılır. Böyle maniler cinaslı mani olarak adlandırılır.

Maniler genellikle yedili hece vezni ile söylenir.

Örnek: Mani Cinaslı mani

Garibim bu gülşende Bağ bana

Bülbüller ötüşende Bahçe sana bağ bana

Gariplik ne çetinmiş Değme zincir kâr etmez

Baş yastığa düşende Zülfün teli bağ bana

c) Türkü: Türkü anonim halk edebiyatında geniş yer kaplayan bir nazım şeklidir. Genellikle şarkının halk edebiyatındaki karşılığı olarak vasıflandırılır. Türküler genellikle ferdî ve mahallîdir. Daha ziyade aşk, gurbet, tabiat güzellikleri gibi duyguları terennüm ederler.

Türküler şekil bakımından belli bir kalıba bağlı değildir. Mısra sayıları ve hece sayıları değişik olabilir. Bentler üç, dört, beş mısralardan meydana gelebilir. Buna göre türküler üçleme, dörtleme, beşleme diye adlandırılır. Ayrıca konusuna ve ezgisine göre de isimlendirilir. Genellikle nakarat halinde türkünün ahengini arttıran ve bentler arasında konu bütünlüğü sağlayan beyitler bulunur. Bu beyte kavuştak adı verilir.



B) ÂŞIK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ

Halk edebiyatı ürünleri genellikle saz eşliğinde söylenir. Bu edebiyatın belli başlı nazım şekilleri şunlardır:

a) Koşma: Tabiat, sevgi, ıstırap, ölüm, yiğitlik, gurbet gibi temaları işleyen ve genellikle on birli hece vezni ile söylenen bir nazım şeklidir. En az üç, en çok on iki dörtlükten meydana gelir. Birinci dörtlükleri abab, abcb ve aaab şeklinde; diğer dörtlüklerin ilk üç mısraları kendi aralarına, dördüncü mısraları ise birinci dörtlüğün dördüncü mısraıyla (dddb, eeeb, fffb) kafiyeledir.

b) Varsağı: Nazım birimi, ölçüsü, kafiye şeması bakımından koşmaya benzeyen ve 8’li hece ölçüsüyle söylenen bir nazım şeklidir. Bre, aman gibi yiğitçe ifadeler bulunur. Koşmadan ayrılan yönü bu söyleyiş tarzıdır. Dadaloğlu bu türün en güzel örneklerini vermiştir.

c) Semai: Kendine has bir ezgi ile söylenen hece vezninin yanı sıra aruzun “mefâilün / mefâilün / mefâilün / mefâilün” kalıbıyla da söylenen bir nazım şeklidir. Aşk tabiat hasret gibi temaları işler. Koşmaya nazım şekli itibariyle benzeyen semailer beste bakımından farklıdır. Bu sebeple bir şiirin semai olup olmadığını ancak halk edebiyatı şiirini çok iyi bilen uzmanları anlayabilir. Genellikle 8’li hece ölçüsüyle söylenir.

d) Destan: Saz şairlerinin mani ve koşma nazım şekliyle söylediği türlü sosyal hadiseleri konu eden şiirlerdir. Destanlarda dörtlük sayısı için bir sınır yoktur. Kafiye şeması koşma gibidir. Genellikle abartılı bir anlatımı vardır. Sosyal hadiselerin yanı sıra belli konuları alaya almak vb. maksatla yazılmış eserler de bu adı alırlar. Kaz destanı, pire destanı gibi.

Koşmalar konularına göre aşağıdaki türlere ayrılır:

Güzelleme: Aşk, güzellik, tabiat, hasret gibi konuları işler.

Koçaklama: Yiğitlik, kahramanlık gibi konuları işler.

Taşlama: Bir olayı veya bir kişiyi eleştirir. (Divan edebiyatında hiciv, Batı edebiyatında ise satir karşılığıdır.

Ağıt: Acıklı bir olay veya ölüm sebebiyle duyulan üzüntüyü dile getirmek için söylenmiş manzumelerdir. İslamiyet’ten önce sagu adı verilen bu nazım şekli, divan edebiyatı nazım türlerinden mersiyenin karşılığıdır.

C) DİNî-TASAVVUFî HALK EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ

Dinî-tasavvufî halk edebiyatı XII. Yüzyılda Türkistan'da Ahmed Yesevî ile başlar. Bu edebiyatı “tekke” veya “tasavvuf” edebiyatı adı ile de vasıflandırabiliriz. Bu sahada yazılan eserler de çeşitli uruplara ayrılabilir.

İlâhi: Dinî-tasavvufî halk edebiyatının en fazla benimsenmiş türüdür. İlâhiler aynı zamanda aruz vezni ile de söylenebilirler. Koşma nazım şeklinin yedili, sekizli, on birli hece vezni ile söylenmişlerdir. Koşmadan konuları ve besteleri bakımından ayrılır. Biraz müzikten anlayanlar ilâhi tarzı bir besteyi rahatlıkla anlayabilir.

İlâhiler tasavvuf felsefesini, Allah aşkını terennüm eden manzum eserlerdir. Bilhassa Yunus Emre bu türün en mükemmel örneklerini sergilemiştir.

Nefesler de bir ilahi türüdür, fakat daha ziyade Bektaşî şairlerinin kendi felsefî düşünüşlerini ortaya koyar.



DİVAN EDEBİYATI NAZIM ŞEKİLLERİ

a) Gazel: Aşk, şarap ve tabiat güzelliklerini terennüm eden gazel 5-15 beyitten meydana gelmiştir. Gazelin ilk beytine matla (şiirin doğduğu), son beytine makta (şiirin kesildiği) denir. Makta beytinde gazelin kafiye ve ölçüsüne karar verilir. Makta beytinde şairin mahlası bulunur. En güzel beyit ise beytü'l-gazel adı ile anılır. Konu bütünlüğü olan gazele yek-ahenk, her beyti çok güzel olan gazele yek-avaz adı verilir.

Divan şiirine en çok kullanılan nazım şekillerindendir. Bu sahada Fuzulî, Baki, Nedim gibi şairler mükemmel örnekler vermişlerdir.

Gazelin kafiye düzeni aa, ba, ca, da, ea, fa ... şeklindedir. Aruzun uzun kalıplarıyla yazılır, bu yönü itibariyle mesneviden ayrılır. Gazeli oluşturan mısraların ortasında iç kafiye varsa buna musammat gazel denir.

“Kamu bimarına canan deva-yı derd eder ihsan ihsan

Niçin kılmaz bana derman beni bimar sanmaz mı”

b) Kaside: Herhangi bir konuyu veya kişiyi övmek maksadıyla yazılmış, aa, ba, ca, da, ea, fa ... kafiye düzeniyle süren 33-99 beyitli manzumelerdir. İlk beyte matla, son beyte makta, şairin mahlasının geçtiği beyte tac beyit, en güzel beyte beytü'l-kasid denir.

Kasidenin giriş kısmına teşbib veya nesib denir. Övgüye başlanan beyte girizgah, denir. Diğer bölümleri medhiye (övgü), fahriye (övünme) ve duadır.

Kasideler ya nesib veya teşbib bölümüne göre. bahariye, şitaiye, ramazaniye; redif veya kafiyesine göre Su kasidesi, kaside-yi raiyye, kaside-yi mimiyye vb. isimler alır.

Konularına göre tevhid, münacat, na't, mersiye gibi adlar verilir.

Baki, Fuzulî, Nef'î bu sahada güzel örnekler vermiştir.

c) Mesnevi: Mesnevi, her beytinin mısraları kendi aralarında kafiyeli olan nazım şeklidir. Mesneviler hikâye, tarihî, dinî,tasavvufî, ahlâkî vb. konularda yazılmış olan uzun manzumelerdir. Aruzun kısa kalıplarıyla yazılır. Kafiye bulma kolaylığı sayesinde oldukça uzun yazılanları vardır (12000 beyit). Beş mesnevisi olan şaire hamse sahibi denir. Gazele göre edebî sanatlar azdır.

d) Rübâi: Belirli vezinlerle söylenen dört mısralık nazım şeklidir. Genellikle bir, iki ve dördüncü mısralar birbiri ile kafiyelidir. Bazen dört mısra da kafiyeli olabilir.

Rübâiler genellikle bir görüşü, bir düşünceyi ifade eden felsefe ağırlıklı şiirlerdir. Aşıkane olanları da vardır. Bu sahada en güzel örnekleri İranlı şair Ömer Hayyam vermiştir.

e) Şarkı: Divan şiirine Türkler'in kazandırdığı bir nazım şeklidir. Şarkıda ilk bendin dördüncü mısraı bütün bentlerde tekrarlanmaktadır. Nazım birimi, kafiye şeması bakımından koşmaya benzer. Ölçü, beste, dil ve anlatım yönünden koşmadan ayrılır. Buna nakarat denir. Şarkılar bestelenmek üzere yazılır. Bu sahanın ustası Nedim'dir.

f) Tuyuğ: Tek dörtlükten oluşur. Manilerin klâsik şiirdeki örneği kabul edilmektedir. Kafiyelenişi a a x a şeklindedir. Fâilâtün / fâilâtün / fâilün vezniyle yazılır. Cinaslı kafiye kullanılır. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi cinassız yazılanları da vardır. Yalnız Türk edebiyatında görülen bir nazım biçimidir. Tuyuğlarda hikmetli, tasavvufî ve felsefî konular dile getirilir. Kadı Burhaneddin, tuyuğ nazım şeklini kullanan şairlerimizin başında gelir.

g) Terkip ve Terci-i Bend: Gazel şeklinde yazılmış bentlerden meydana gelen ve bu bentleri “vasıta” beyitlerle birbirine bağlanmış nazım şekillerine terkib-i bent veya terci-i bent adı verilir. Vasıta beyti nakarat şeklinde bentlerin sonunda tekrar edilirse terci-i bent (aa, ba, ca, da ...kk; aa, ba, ca, da ... kk), sadece kafiye bakımından ilgi varsa terkib-i bent (aa, ba, ca, da ...kk; aa, ba, ca, da ... lk), adı verilir. Terci-i bentlerde daha ziyade felsefî konular, terkib-i bentlerde ise sosyal konular ele alınır.

h) M u r a b b a : Dörder mısralık nazım birimiyle kurulmuş bir nazım şeklidir. Üç – yedi dörtlükten oluşur.(a – a – a – a / b – b – b – a ) şeklinde kafiyelenir. Son mısralar nakarat olabilir. Konu olarak gazele benzer.

DİVAN EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ.

Divan bir şairin bütün nazım şekillerinde yazdığı eserlerini topladığı kitabın adıdır.

Divan edebiyatı eserleri konularına göre de çeşitli adlar alırlar:

Tevhid: Allah'ın birliğini ve yüceliğini anlatan manzumelerdir. Genellikle kaside şekliyle yazılır.

Münacaat: Allah’a yakarış ifade eden şiirlerdir.

Na't: Hz. Muhammed'i övmek için yazılmış manzumelerdir. Daha çok kaside şeklinde yazılır.

Medhiye: Din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan manzumelerdir. Genellikle kaside şeklinde yazılır.

Hicviye: Bir kimsenin kusurlarını ortaya koymak için yazılan manzumelerdir. Kaside ve kıta şeklinde yazılmışlardır. Nef'î en önde gelen hiciv şairlerindendir.

Mersiye: Ölmüş bir kimsenin ardından yazılan manzumelerdir. Halk edebiyatında ağıt, İslâm öncesi Türk şiirinde sagu denirdi.

Hezil: Mizahî manzumelerdir.

Fahriye: Şairin kendisini övmek için yazdığı manzumelerdir. Kaside içinde de yer almış olabilirler.

Lugaz, manzum bilmece, muamma ise içinde bir şahıs ismi gizleyen manzume demektir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...