SHADOWS

<center></center>
Yazı : Charles W. Petit

2004 Ocak ayında art arda Mars`a inen iki yüzey aracı, kızıl gezegende suyun izindeki yolculuklarını sürdürüyor. Spirit ve Opportunity, "yaşlanmaya" dair sıkıntılar yaşıyor olsalar da gönderdikleri kanıtlara her gün yenileri ekleniyor.


John Wesley Powell'ın ruhunun yukarılarda bir yerlerde, tek kollu jeoloji biliminin görkemli tarihine yeni katılan iki dostuna "Yaşa!" diye tezahürat yaptığından hiç kuşkum yok. Powell'ın yüz yılı aşkın bir süre önce Büyük Kanyon'da (ABD) üç tekneyle başlattığı keşif yolculuğuna öncülük ettiği dönemde gezegenler teleskoplardan çok da net görülmeyen birer nokta, uzay yolculuğu ise yalnızca bir düştü. Ancak ABD İç Savaşı'nda bir kolunu kaybeden bu gazi, Mars'ta bir zamanlar su olup olmadığını araştırmak için Ocak 2004'te gezegene inen iki NASA yüzey aracı ve onları Dünya'dan kumanda edenlerin o tarihten bu yana neler başardıklarını tam anlamıyla kavrayabilirdi. Powell'ın yaşadığı dönemde jeologlar suyun pembe tonlardaki Colorado Platosu'nu (ABD) bir kanyonlar labirentine nasıl dönüştürdüğü konusunda kafa yoruyordu; günümüz araştırmacıları ise suyun, kızıl Mars'ın yüzeyini şekillendirmede oynadığı rolü inceliyor. Powell'ın maceracılardan oluşan ekibinin 1869'da yaklaşık 100 gün boyunca amansız akıntılardan sağ çıkmayı başaramayacakları yönündeki düşüncelere meydan okuması gibi, geçtiğimiz yılın sonunu çıkaramayacakları düşünülen yüzey araçları da aylar sonra hâlâ çalışıyordu. Powell bir saha jeoloğuydu. Tek koluyla kayaları kırar, not alırdı. Benzer bir şekilde her yüzey aracı da aralarında bir kamera ve Mars kayalarını kıracak bir cihazın da bulunduğu donanımı kontrol etmek için üç eklemli olan tek bir kolu kullanıyor.

Kayaların parçalanması, bu robotlar ve yaşlı Powell hakkında kafa yormanın temel nedenine dikkat çekiyor: yerinde doğrulama. Bu, jeologlar arasında kullanılan gelişigüzel bir terim değil. Kişinin taş örnekleri alması, kaya formasyonlarında dolaşması, yüzeyin altındaki taşı ortaya çıkarmasıyla araştırmacının kendi elleriyle vardığı sonuçları akla getiriyor.

Yerinde doğrulama, araştırmacılara, Mars gibi ırak coğrafyaları incelemek ve üzerinde ayrıntılı yorumlar yapabilecek özgüveni sağlıyor. Powell yaklaşık bir kilometre yüksekliğindeki sarp kayalıklara tırmanıp, renkli kireçtaşı, kumtaşı, mermer ve volkanik kaya katmanlarını inceledi. Zirveye ulaştığında kilometreler boyunca uzanan kanyonu uzun uzun izler, defterine haritalar çizer, uzaktaki katmanları renk ve şekillerine göre doğru bir biçimde sınıflandırırdı. Benzer bir şekilde, Mars'ın iki küçük bölümünü inceleyen altı tekerlekli yüzey araçlarının raporları sayesinde, araştırmacılar yükseklerde yörüngede dolanan uydulardan bazen belirsiz olarak gelen görüntüleri analiz edebiliyor. Örneğin, Mars'ın kurak yüzünde belirgin bir şekilde görülen kıvrımlı kanalları ele alalım. Kurumuş, devasa boyutlardaki, dere yataklarına o kadar çok benziyorlardı ki, onlardan hareketle çok eski dönemlerde suyun varlığı olası gibi görünüyordu. Ancak buna ilişkin bir kanıt yoktu.

Ama artık durum farklı. Yüzey araçları Spirit ve Opportunity, gezegenin en eski dönemlerinde, neredeyse kesin olarak üç milyardan çok fazla yıl önce, Mars yüzeyinde zaman zaman su aktığını kesin ve net olarak gösteren kanıtlar buldu. Belki sadece su birikintileri, dereler ve ani seller art arda oluşuyor ve sonra da tümü kuruyordu. Ancak bir dönemler sıvı haldeki suyun, kısa süreli de olsa, bol miktarda var olduğu, giderek daha da kesinlik kazanıyor. Okyanusların varlığı dahi -kısa bir dönem için geçerli olmakla birlikte- olasılıklar arasında ve bir dönemler daha ılık, sulak bir gezegen üzerinde -geçmişte ya da günümüzde- yaşam olmasıysa insanı boşuna umutlandıran bir olasılık.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

<center></center>

Mars Hedefine Tam İsabet
Fotoğraf : Görüntü: JPL/NASA ve Cornell/MSSS

Hedef noktasına hoplaya zıplaya ulaşan Opportunity, 20 metre genişliğindeki kratere indi. Krater ağzı kenarındaki kayaçlar, kızıl gezegende suyun varlığına ilişkin soruları araştırmak için zengin bir veri kaynağı barındırıyordu. Su nerede ve ne zaman var olmuştu? Opportunity'nin Mars'taki ilk durağının bu kuşbakışı görüntüsü (iniş aracındaki hava torbalarının bıraktığı sekme izleri fotoğrafta alt sağdan üst sola doğru uzanıyor) robotun kamerasıyla elde edilen görüntülerin ve yörüngede dolaşan Mars Global Surveyor'dan alınan verilerin biraraya getirilmesiyle oluşturuldu. Opportunity ve ikizi Spirit, çalışmalarına Ocak 2004'te başladı. Sadece üç ay görev yapmaları beklenen bu küçük, ama dayanıklı robotlar aradan geçen 18 aydan sonra gezegeni incelemeyi hâlâ sürdürüyor.

<center></center>

Mars'taki Rüzgârlar
Fotoğraf : Görüntü: NASA/JP

Nisan ortalarında Spirit toz hortumlarını yansıtan benzeri görülmemiş bir görüntü sekansı yakaladı. Bunlar olağanüstü miktarlarda toz taşıyabilen mikro tornadolardı. Teksas A&M Üniversitesi öğretim üyesi ve keşif aracı ekibi üyelerinden Mark Lemmon, atmosfer bilimcilerinin bu tür görüntüler sayesinde, rüzgârın kızıl gezegenin yüzeyine nasıl şekil verdiği konusunun anlaşılabileceği umudunu taşıdığını belirtiyor. Spirit'in çektiği fotoğraflar ise, gelişim halindeki Mars hortumlarının "şimdiye kadar elde edilmiş en iyi görüntüsü" olarak nitelendiriyor.

<center></center>

Gökyüzü Işığı
Fotoğraf : Görüntü: NASA/JPL

Nisan ortalarında Spirit toz hortumlarını yansıtan benzeri görülmemiş bir görüntü sekansı yakaladı. Bunlar olağanüstü miktarlarda toz taşıyabilen mikro tornadolardı. Teksas A&M Üniversitesi öğretim üyesi ve keşif aracı ekibi üyelerinden Mark Lemmon, atmosfer bilimcilerinin bu tür görüntüler sayesinde, rüzgârın kızıl gezegenin yüzeyine nasıl şekil verdiği konusunun anlaşılabileceği umudunu taşıdığını belirtiyor. Spirit'in çektiği fotoğraflar ise, gelişim halindeki Mars hortumlarının "şimdiye kadar elde edilmiş en iyi görüntüsü" olarak nitelendiriyor.

<center></center>

Kum Tuzağı
Fotoğraf : Görüntü: NASA/JP

Opportunity tüm mayıs ayını rüzgârla taşınmış toz ve kumdan oluşan, yaklaşık 2,5 santimetre yüksekliğindeki bir kumula saplanmış halde geçirdi. Haziran başlarında bu çıkmazdan kurtulduğunda, tekerleklerini sert zeminde 191 metre ilerlemeye yetecek ölçüde döndürmüştü; ama aldığı mesafe sadece bir metreydi. Serbest kalan Opportunity'nin üstlendiği ilk görev, proje yöneticisi Jim Erickson'un sözleriyle, ekibin "bu dalgacığın daha önce Opportunity'nin kolayca aştığı engellerden hangi açılardan farklı olduğu"nu anlamasına yardım etmek oldu

<center></center>


Taştaki İşaretler
Fotoğraf : Görüntü: NASA/JPL

Taşkınlar, buzullar ve volkanik püskürmeler 4000 kilometre uzunluğundaki Valles Marineris'in dik duvarlarında ve dalgalı tabanında izler bırakmış olabilir. Avrupa Uzay Ajansı uzmanları arazi ölçümlerini ve Mars Express yörünge aracındaki yüksek çözünürlüklü kameradan elde edilen görüntüleri kullanarak, vadinin kuzey ucundaki Ophir Chasma adlı derin kanyonun kuşbakışı görüntüsünü yarattılar.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

<center></center>

Bunları Biliyor muydunuz?


NASA, TEKERLEĞİ YENİDEN KEŞFEDİYOR

NASA'nın "robot jeolog"ları Spirit ve Opportunity, Mars'ın "sulu" geçmişine ilişkin ipuçlarını açığa çıkarmak üzere gezegende dolaşırken, benzeri görülmemiş aletler taşıyor. Ama yüzey araçları randımanlı bir şekilde hareket edemezse, bu spektrometreler, öğütücü makineler, mikroskoplar ve kameralar pek işe yaramayacak.
İşte bu nedenle mühendisler iki gezici robotu sadece dönmenin ötesinde işler başaracak tekerleklerle donatmak için oldukça uğraştı. Dış bölümü saran kanatlı çarka benzer kelepçeler, Mars'ın taşlı, tozlu ve engebeli yüzeylerinde çekişi sağlıyor. İçeriye doğru sarmal biçimde uzanarak göbeğe bağlanan tekerlek direklerinin esnemeye elverişli olması, aracın tümü açısından darbe soğurucu bir işlev görüyor. Alüminyum yapı bu altı tekerlekli araçların ağırlığını 174 kilogram gibi minimum bir seviyede tutuyor. Son bir özellik olarak, 25 santimetre çaplı tekerlekler bilimsel deneylerde de rol üstleniyor. Aracı Dünya'dan kumanda edenler, tekerleklerden beşini sabit halde tutarken, altıncısının olduğu yerde dönmesini sağlayabiliyor; böylece bu tekerleğin kelepçeleri uzmanların uzaktan Mars toprak katmanlarını incelemelerine olanak verecek şekilde birkaç santimetrelik delikler açabiliyor.Arabanızdaki her mevsime uygun lastikler kuşkusuz tüm bu işleri başaramaz.

-Chris Carroll

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Kaynakça

Beatty, J. Kelly ve arkadaşları. The New Solar System, 4. baskı. Sky Publishing Corporation, 1999
Dolnick, Edward. Down the Great Unknown. Harper Collins, 2001
Hartman, William K. A Traveler's Guide to Mars. Workman Publishing, 2003
Gusev kraterindeki Spirit gezisi üzerine özel bölüm. Science (6 Ağustos 2004), 737-900
Meridiani Planum'daki Opportunity gezisi üzerine özel bölüm. Science (3 Aralık 2003), 1633-1844
Wilford, John Noble. Mars Beckons. Alfred A. Knopf, 1990



Skurzynski, Gloria. Are We Alone? Scientists Search for Life in Space. National Geographic Books, 2004

Morton, Oliver. Mars: Buz Gezegeni , National Geographic Türkiye (Ocak 2004), 116-145

Beatty, J. Kelly. Exploring the Solar System: Other Worlds. National Geographic Books, 2001

Sawyer, Kathy. "A Mars Never Dreamed Of", National Geographic (Şubat 2001), 30-51

Long, Michael E. "Surviving in Space", National Geographic (Ocak 2001), 6-29

Winkler, Peter. "Bringing Space Tech Down to Earth", National Geographic World (Ocak 2001), 6-7

Gonzales, Laurence. "Mars: An Adventurer's Guide", National Geographic Adventure (Eylül/Ekim 2000), 120-26, 128, 159-61

Newman, Aline Alexander. "Destination: Mars", National Geographic World (Ocak 2000), 14-18

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

Mars Keşif Robotları: Hâlâ Görev Başındalar







<center></center>

Fotoğraf: NASA/JPL/Cornell

Işık, gölge ve dijital yoldan ustalıkla yapılan yapay renk uygulaması, Spirit yüzey aracının Mayıs 2005?te görüntülediği Larry Kaya Çıkıntısı?nı ayrıntılarıyla ortaya koyuyor.


Charles W. Petit

NASA?nın Mars?taki iki yüzey aracı gezegenin zıt taraflarına iniş yaptıktan yaklaşık bir buçuk yıl sonra, tasarımcılarının öngördüğü üç aylık güvenli görev süresinin çok ötesine varmış bulunuyor. Şimdi uzmanlar iki aracın görevi bir yıl kadar daha sürdürüp sürdüremeyeceğini merak ediyor.

Araçların Opportunity?yi 3 Haziran?a kadar hapsolup kaldığı yumuşak kumul benzeri gizli tehlikelerden sakınması gerekecek. Mars yüzeyinde 5,34 kilometre yol alan ve bunun benzeri birçok kumulu aşan Opportunity, 26 Nisan?da tekerleklerinin neredeyse dingillere kadar yumuşak toprağa batması nedeniyle çakılıp kaldı. İzleyen beş haftanın üçünde, sürekli dönen tekerlekler aracın günde ancak 2,5 santimetre kadar ilerlemesini sağlayabildi; böylece araç sonunda hapsolduğu yerden kurtuldu. (Dönen tekerleklerden birine ilişkin bir animasyonu internette Üyeler içindir. üye olun... adresinde izleyebilirsiniz.) Pasadena?daki (Kaliforniya, ABD) Jet İtiş Gücü Laboratuvarı?nın bu görevle ilgili proje uzmanı Joy Crisp, ?Artık serbest,? diyor. ?Ama eskiye oranla çok daha yavaş hareket etmemiz gerekecek.? Uzmanlar, aracın benzer bir duruma düşmesinden önce uyarıda bulunacak ipuçlarını saptamak üzere, Opportunity?nin robotlar için tuzaklarla dolu olan ve Araf Kumulu adı verilen bu alanda bir süre daha kalmasını planlıyor.

Daha sonra yüzey aracını güneye, gizemli bir bölgeye gönderecekler. Yörüngeden çekilen görüntüde, bu bölgenin yüzeyi belki de asitli sularla kemirilmiş ve pürüzlü hale gelmiş gibi bir izlenim vermekteydi. Bu tür bir yapıdan, yüzey aracını daha birçok tehlikenin beklediği sonucu çıkarılabilir. Ama Opportunity?nin bölgeye ilişkin ilk görüntüleri, engebeli gibi görünen araziyi aşmanın sanıldığından daha kolay olabileceğine işaret ediyor. Sonuç olarak, uzmanlar, robotun şimdiye kadar keşif çalışması yapılandan altı kat daha büyük ve yaklaşık bir kilometre genişliğinde olan Victoria kraterine doğru birkaç kilometre daha ilerletmeyi umuyor. Bu arada, Columbia Tepeleri?ndeki Koca Tepesi?nin doğu kanadını tırmanmakta olan ikiz robot Spirit, şimdiye kadar diğer bir gezegenden gönderilen en çarpıcı fotoğraflardan bazılarını elde etti: Gusev kraterinin düz ovası boyunca dans eden rüzgâr hortumları. NASA uzmanlarının görüntüleri birleştirerek oluşturduğu filmler oldukça eğlenceli (bakınız Üyeler içindir. üye olun... ).

Spirit şimdi tepelerin tabanından 50 metre yukarıda, jeologların eldeki veri parçalarını biraraya getirerek tepelerin geçmişini ortaya koymasına yetecek ayrıntıları koruyan katmanlı dip kayayı görmeye başlıyor. En geçerli varsayım bu tepelerin milyarlarca yıl önce patlamalı bir dizi volkanik püskürmenin kül ve moloz yığınlarını dökmesiyle oluştuğu yönünde. Mars?ta geçirdikleri ayların her iki robota da iyi geldiği söylenebilir. Spirit?teki aksayan bir tekerlek, sıkıntıya girmesine yol açan arızadan kurtulmuş gibi görünüyor.

Olgunluğa varmanın en büyük belirtilerinden biri şu: Spirit yüzey aracının elmas çivili tekerleklerle iri kaya parçalarını ve dip kayayı öğüterek örnekler alan aşındırma aletleri artık kör bir ?fare?ye dönüşmüş durumda. Yüzey araçlarının olağanüstü dayanıklılığı üzerine, Nisan ayında NASA görev süresinin önümüzdeki yılın Eylül ayına kadar uzatılmasını onayladı. Bu da daha şimdiden beklenilenden daha uzun ve daha verimli geçen görev için belirlenen sürenin iki katına çıkılması anlamına geliyor.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...