SHADOWS

4. İstifham


Cevap almak için değil de dikkat çekmek için soru şeklinde söyleme sanatıdır.



Hani Yunus Emre ki kıyında geziyordu?

Hani ardına çil çil kubbeler serpen ordu?

Nerede kardeşlerin cömert Nil yeşil Tuna?

Giden şanlı akıncı, ne gün gider yurduna?



5. Tezat


Zıtlık ilişkisi içinde olan kavramları, hayalleri, düşünceleri bir araya getirme sanatıdır. Aynı varlığın birbirine zıt iki yönü bir arada ifade edilir veya birbirine zıt iki varlık veya kavram arasında ilgi ve benzerlik kurulur. Dil bilgisi bakımından zıt olan kavram ve kelimeleri bir arada kullanmak sadece tezattır; tezat sanatı değildir.



Kanı ol gül gülerek geldiği demler şimdi

Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz (Mahir Baba)



İçimde kor donar, buzlar tutuşur.



Ne efsunkâr imişsin ah ey didar-ı hürriyet

Esir-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esaretten (Namık Kemal)



Çeşm-i âşıkda imtizac etmiş

Âb u âteş olup beraber dost



Adûlar kahkaha eyler; güruh-ı dostan ağlar.

Burada adû-dost ve kahkaha-ağlamak arasında tezat var demek yerine, düşmanların gülmesi ile dostların ağlaması arasında tezat var demek daha mantıklı olur.



6. Nida


Duygulanma ve heyecanlanma sonucu seslenme sanatıdır. Ünlemlerle ya da ünlem ifade eden cümlelerle yapılır.



Ya Rab, bu uğursuz gecenin yok mu sabahı!

Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak!



7. Tecahül-i Arif (tecahül-i ârifane)


Anlatımı çekici kılmak için şairin bildiği bir şeyi bilmezlikten gelmesidir.



Göz gördü gönül sevdi seni ey yüzü mahım

Kurbanın olam var mı benim bunda günahım?



Sular mı yandı neden tunca benziyor mermer



Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?

Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz?



Ecel tuzağını açamaz mısın

Açıp da içinden kaçamaz mısın

Azat eyleseler uçamaz mısın

Kırık mı kanadın kolların hani

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

8. Tekrir


Anlatımı çekici kılmak için bazı kelimelerin veya kelime gruplarının cümle içinde veya arka arkaya gelen cümlelerde tekrarlanmasıyla yapılan edebi sanattır.



Bu yağmur, bu yağmur, bu kıldan ince

Nefesten yumuşak yağan bu yağmur

Bu yağmur, bu yağmur bir gün dinince

Aynalar yüzümü tanımaz olur (Necip Fazıl).



Kaldırımlar, çilekeş yalnızların annesi

Kaldırımlar, içimde yaşamış bir insandır

Kaldırımlar, duyulur, ses kesilince sesi

Kaldırımlar, içimde kıvrılan bir lisandır (Necip Fazıl)



Söz ola kese savaşı

Söz ola kestire başı

Söz ola ağulu aşı

Yağ ile bal ede bir söz. (Yunus)



9. Telmih


Herkesçe bilinen bir kişi, bir olay veya inanışa şiirde işaret etme sanatına telmih denir.



Gözyaşı döksem Nuh tufanına denk



Vefasız Aslı’ya yol gösteren bu

Kerem’in sazına cevap veren bu



Bedr'in aslanları ancak bu kadar şanlı idi



10. Sehl-i Mümteni


Söylenmesi kolay gibi görülen fakat aslında zor söylenebilen anlatımlardır. Yunus Emre’de çok görülür.



Beni bende demen bende değilem

Bir ben vardır bende benden içerü

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

11. İham


İki ya da daha fazla anlamı olan bir kelimeyi bir dize ya da beyit içinde bütün anlamlarını kastederek kullanma sanatıdır. Kelimenin her iki anlamı da diğer kelimeler tarafından desteklenmelidir. Kinayeden ve tevriyeden farklıdır. Kinayede gerçek ve mecazlı anlamları bir arada kullanılıp mecazlı anlamı kastedilir. Tevriyede ise gerçek anlamların hepsi söylenip uzak anlamı kastedilir.



Bâkî çemende hayli perişan imiş varak

Benzer ki bir şikâyeti var rüzgârdan



Burada “rüzgâr”ın “zaman” ve “yel” anlamlarının ikisi de geçerlidir.



İham-ı tenasüp ve iham-ı tezat olmak üzere iki türü vardır. İham-ı tenasüpte gerçek anlamlardan biri kastedilmez. Ama dizede bu söylenmeyen gerçek anlamla tenasüplü başka kelime(ler) bulunur.



Rind olan cam alır eline müdam

Lâle veş nev-bahara katlanmaz.



“Müdam”ın iki anlamı vardır: “sürekli” ve “şarap”, burada şarap anlamı söylenmemiş. Ama onunla ilgili olarak cam (kadeh) kelimesi kullanılmış.



İham-ı tezatta ise dizede, söylenmemiş gerçek anlamla tezat olabilecek başka kelime(ler) kullanılır.



Ay geçer görmeziz ol mihr-i cihan-arayı

Elimizden ne gelir taliimiz yar değil



Burada “ay”ın iki anlamı vardır: “zaman dilimi” ve “gökteki uydu”. İkinci anlam söylenmemiş ama onunla tezatlı olan mihr (güneş) kelimesi kullanılmış.



12. İstihdam


Bir sözcük ya da deyimi hem gerçek hem de mecazlı anlamıyla kullanmaktır.



Bahar erdi açıldı sevdiğim hem fasl-ı dey hem gül (dey: kış)

Biri sahn-ı gül-istandan biri sahn-ı gülistanda.



Burada “açılmak”ın gerçek anlamı çiçeklerin açması, mecazlı anlamı ise uzaklaşmaktır.



13. Mugalâta-i maneviye


Birden fazla anlamı olan sözcük ve deyimleri beytin genel anlamını birkaç türlü açıklayabilecek şekilde kullanmaktır.



Düşmese ağzımdan ol şirin-dehanın lebleri

Vasf-ı lâ’lin durmasam zikr eylesem yaranıma



Birincisi: O tatlı ağızlının dudaklarını dilimden düşürmeyip lâ’le benzeyen o dudakları dostlarıma durmadan anlatsam.

İkincisi: O tatlı ağızlının dudaklarını öpmek ve emmek amacıyla ağzıma alsam ve bırakmasam. Dudağının tadını dostlarıma sürekli anlatsam

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

14. Tenasüp


Şiirde anlamca ve çeşitli yönlerden ilgili olan kelimeleri bir arada kullanma sanatıdır.



Bir elinde gül bir elde cam geldin sakiya

Hangisin alsam gülü yahud ki camı ya seni



Ne efsunkâr imişsin ah ey didar-ı hürriyet

Esir-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esaretten (Namık Kemal)

Burada hürriyet ile kurtulmak; esir ile esaret arasında tenasüp var.



Bir şâhda iki gonce-i gül

Birbirlerine olurdu bülbül.



Aşk derdiyle hoşem el çek ilâcımdan tabib

Kılma derman kim helâkim zehri dermanındadır.(Fuzulî)

Burada geçen dert, ilâç, tabip, derman, zehir kelimeleri tıbba ait kelimelerdir.



15. Leff ü neşr


Birinci dizede söylenen birkaç kelimenin tenasüplü veya tezatlı olanlarını ikinci dizede kullanma sanatıdır. Aşağıdaki birinci örnek “leff ü neşr-i müretteb”e (düzenli, simetrik), ikincisi ise “leff ü neşr-i müşevveş”e (çapraz veya karışık) örnektir:



Ârızın yadıyla nemnâk olsa müjgânım nola

Zâyi olmaz gül temennasıyla vermek hâra su



Gülşene nergis ü gül hayli letâfet verdi

Şimdi açıldı dahi yüzü gözü gilzârın



16. Sihr-i helal


Bir sözcüğü ya da sözü hem kendiden öncekilerle hem de sonrakilerle birleştirildiğinde ayrı ayrı anlamlar ifade edecek şekilde kullanılmasıdır.



Gül ile har nedim oldu yar ile ağyar

Budur hikâyet-i devr-i zamane ey bülbül

Gül ile har nedim oldu nedim oldu yar ile ağyar



17. Rücu


Söylenen bir sözü yalanlamadan geri çevirip onun yerine daha güçlü ve onu kanıtlayıcı bir düşünceyi söylemektir.



Kaddin libas-ı surh ile afet değil midir

Afet değil kızılca kıyamet değil midir

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

18. Kat’


Sözü, etkili kılmak ve arkasının kendiliğinden anlaşılmasını beklemek üzere yarıda kesmektir.



Garibim;

Ne bir güzel var avutacak gönlümü,

Bu şehirde

Ne de bir tanıdık çehre;

Bir tren sesi duymaya göreyim

İki gözüm

İki çeşme... (?)



Bir yer ki sevenler sevilenlerden eser yok

Bezminde kadeh kırdığımız sevgililer yok

Yok... Yok... (F. Nafiz)



19. Terdid


Sözü, karşısındakini merakta bırakacak, ilerisinin ne olacağını sezdirmeden sürdürdükten sonra, beklenmedik ve çarpıcı bir şekilde sonuca bağlamaktır.



...

Geldiler beklenen çiftler ormana

Duruyor iki genç, ne hoş, yan yana

Bir kurşun kadına bir de çobana

Çınlasın yıllarca orman be Ali



Görünce uzanmış yar kucağına

Boynunu dolamış zülfü bağına

Kurşunu kahpeye atacağına

Kendine çevirdin... Aman be Ali! (F. Nafiz; Ali)



20. İrsal-i mesel


Sözü inandırıcı ve etkili kılmak için atasözü veya atasözü değerinde özlü sözlerle örnekler vermektir. Ziya Paşa’nın terkib-i bendinde çokça görülür.



Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdir

Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir (Z. Paşa).



Allah’a sığın şahs-ı halîmin gazabından

Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir.(Z. Paşa)



Geldimse ne var ben şuara bezmine ahir

Âdet budur ahirde gelir bezme ekâbir (?)



21. İktibas


Söze, anlamı pekiştirmek amacıyla ayet, hadis ya da bunlardan parçalar almaktır.



22. Tefrik


İki şey arasındaki ayrımları belirtmektir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

23. İstidrak


Birini över gibi görünüp yermek ya da yerer gibi görünüp övmektir. İkiye ayrılır:



1. Yererek övme: Yerer gibi görünüp övmektir.



Dehrde anlamayıp bilmediği ola meğer

Tama’ u buğz u nifak u hased ü gadr u sitem.



Burada bir şeylerden anlamadığını söyleyerek önce yerer gibi görünüyor, ama sonra saydıkları kötü şeyler olduğu için övmüş oluyor.



2. Överek yerme: Över gibi görünüp yermektir.



Hüsnüne hiç diyecek yok amma

Nigehi ok gibi işler cana



Burada güzel olduğu söylenerek över gibi yapılıyor, ama sonra bakışının sertliğinden bahsedilerek yeriliyor.



24. İltifat


Söz arasında sözü hitap edilen kişiden başka birine yöneltmektir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

C. SÖZLE İLGİLİ SANATLAR

1. Cinas


Ses bakımından (okunuş ve yazılışları) aynı veya birbirine çok yakın; fakat anlamları ayrı olan kelimelerin bir arada kullanılmasına cinas denir.genellikle cinaslı kafiye olarak kullanılır. Sesteş kelimeler cinas için en uygun olanlardır.



Gayet çoktur değil benim yaram az

Bana yardan gayrı cerrah yaramaz



Neden kondun a bülbül kapımdaki asmaya

Ben yarimden geçmezem götürseler asmaya



Şah verdi, filiz sürdü, sinemde yara dalı

Şu cihanda gülmedim, yaradan yaradalı



Kısmetindir gezdiren yer yer seni

Göğe çıksan akıbet yer yer seni



Dûş olup bir taze yare

Cana açtım bir taze yara (End. Vasıf)



Yokken güneşin eşi semada

Bir eş görünürdü şemse mada (suda) (İsmail Safa)



Bir evde dü zen (iki kadın) olsa o evde düzen olmaz. (Fuat Paşa)



Eyleme vaktini zayi, deme kış yaz, oku yaz. (Sünbülzade Vehbi)



Nedir can kim anı sen nazenin canana vermezler

Sana âşık olanlar yoluna cana ne vermezler



2. Aliterasyon


Bir mısrada veya cümlede aynı sesin veya hecenin tekrar edilerek ahenk sağlanması sanatıdır.



Dest-busı arzusuyla ölürsem dostlar

Kuze eylen toprağım sunun anınla yare su



Not: Bu arada altı çizili seslere de dikkat.



Öldük ölümden bir şeyler umarak

Bir büyük boşlukta bozuldu büyü



Eylülde melûl oldu gönül soldu da lâle

Bir kâküle meyletti gönül geldi bu hâle (Edip Ayel)

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

3. Akrostiş


Her dizenin ilk harfini, yukarıdan aşağıya doğru okunduğunda bir kelime çıkacak şekilde düzenlemektir.



4. İştikak


Aynı kökten türemiş kelimeleri bir arada kullanmaktır. Arapça kelimelerle yapılır.



5. Akis


Bir dize ya da cümlenin anlamlı iki parçasından birini önce ötekini sonra söyleyerek, yani dizeyi ters yüz ederek aynı anlamda bir dize ya da cümle meydana getirmektir.



Didem ruhunu gözler gözler ruhunu didem

Kıblem olalı kaşın kaşın olalı kıblem



6. Kalb


Bir kelimenin harflerinin yeri değiştirilerek yapılan cinastır. Arapça harflerle yapılır. Divan şiirine mahsustur.



7. İade


Bir beytin son kelimesi sonraki beytin ilk kelimesidir.



8. Tarsi


Şiirde dizelerdeki kelimelerin hece sayıları, ölçü ve uyakları denktir.



9. Muamma ve lûgaz


Bir tür bilmecedir.



10. Leb-değmez


Dudakların birleşmeyeceği şekilde harfler seçilerek yapılan sanattır.



11. Tarih


Arap harflerini kullanarak -ebced hesabında her harfin bir sayı değeri vardır- tarih düşürme sanatıdır. Divan şiirine mahsustur. Şiir dışında da kullanılır.



12. Mülemma


Türkçe, Arapça, Farsça karışık yazılan gazellere denir. Divan şiirine mahsustur.



13. Harflerle yapılan oyunlar


İki şekilde yapılır:



1. Harflerin çeşitli nesnelere veya organlara (zülüf, göz, boy, bel) benzemesi esasına dayanır.



2. Harfler noktalı-noktasız, bitişen-bitişmeyen olarak seçilerek yapılır.



Her ikisi de Arap harfleri ile yapılır. Divan şiirine mahsustur.





TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI

EDEBİYAT

DİL BİLGİSİ

KOMPOZİSYON

__________________





Üyeler içindir. üye olun...