SHADOWS

SÖZ SANATLARI 2



A. MECAZLAR..

1. Mecaz.

2. Mecaz-ı Mürsel.

3. Teşbih (Benzetme)

a. Tam Benzetme (ayrıntılı benzetme)

b. Teşbih-i Beliğ (UZ BENZETME)

c. Kısaltılmış Benzetme.

d. pekiştirilmiş benzetme.

e. YAYGIN BENZETME.

4. İstiare.

a) Açık İstiare.

b) Kapalı İstiare.

c. Yaygın İstiare.

5. Teşhis ve İntak (Kişileştirme ve Konuşturma)

6. Kinaye.

7. Tariz.

B. ANLAMLA İLGİLİ SANATLAR..

1. Tevriye.

2. Hüsn-i Talil (Güzel Sebep Gösterme)

3. Mübalâğa..

4. İstifham...

5. Tezat.

6. Nida..

7. Tecahül-i Arif (tecahül-i ârifane)

8. Tekrir..

9. Telmih..

10. Sehl-i Mümteni

11. İham...

12. İstihdam...

13. Mugalâta-i maneviye.

14. Tenasüp.

15. Leff ü neşr..

16. Sihr-i helal.

17. Rücu..

18. Kat’

19. Terdid..

20. İrsal-i mesel.

21. İktibas.

22. Tefrik..

23. İstidrak..

24. İltifat.

C. SÖZLE İLGİLİ SANATLAR..

1. Cinas.

2. Aliterasyon..

3. Akrostiş.

4. İştikak..

5. Akis.

6. Kalb..

7. İade.

8. Tarsi

9. Muamma ve lûgaz.

10. Leb-değmez.

11. Tarih..

12. Mülemma..

13. Harflerle yapılan oyunlar..

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

SÖZ SANATLARI


Özellikle Divan şiirinde olmak üzere Türk şiirinde söz sanatlarına büyük önem verilmiştir.

Yeni şiirimizde redif, kafiye, ölçü gibi şekil unsurları yerine anlama veya şiirin hissedilmesine önem verilirken eski şiirimizde bu şekil özelliklerinin yanında iç özelliklere de önem veriliyordu. Anonim halk şiirinde, Âşık şiirinde, Dinî-Tasavvufî şiirde, ama özellikle Divan şiirinde anlamı yoğunlaştırmak, az kelimeyle çok şey ifade etmek; kalıplaşmış mecazlarla, mazmunlarla, kelime oyunlarıyla, kısa bir şiiri sayfalarca açıklama, yorumlama, irdeleme ihtiyacı hissettirecek kadar yoğun ve derin anlamlı bir hâle getirmek büyük bir maharet sayılmış ve gerçekten mükemmel söyleyişler, hayaller, anlamlar yakalanmıştır.


A. MECAZLAR

1. Mecaz


Bir sözcüğün gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlamlarla yapılan edebi sanattır. Başka bir deyişle bir kelimenin, gerçek anlamı dışında, başka bir kelimenin yerine kullanılmasına denir. Mecazda benzetme amacı güdülür, kullanımda anlatımı renklendirmek ve kuvvetlendirmek esastır.



Kız senin sebebine / Yanar yüreğim yanar”

Konuşulanlara kulak verirsen kazançlı çıkarsın” (dikkatli dinlersen)

Burnundan yanına varılmıyor” (kibir, büyüklenme)

Bugün yine ağırdan alıyor.”



2. Mecaz-ı Mürsel


Benzetme amacı güdülmeden bir sözün, aralarındaki ilgi dolayısıyla bir başka söz yerine kullanılmasıdır. Bu sanatta benzetme amacı olmaz. İç-dış, parça-bütün, neden-sonuç, sanatçı-yapıt, yer-insan, yer-olay, netice-olay gibi ilgiler vardır. yani bunlardan biri söylenerek diğeri kastedilir.



Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilâl (bayrak)

Bereket yağıyor; çiftçinin yüzü gülecek. (yağmur; çünkü yağmur bereket getirir)

Ayağını çıkarmadan girebilirsin. (ayakkabı)

Bu olaylara Ankara sessiz kalıyor. (Ankara’daki siyasiler)

Orhan Veli’yi okur musun? (eserlerini)

Sobayı yakmak. (içindeki odunu)

Feneri yakmak. (içindeki fitili)

Sınıf ayağa kalktı. (öğrenciler)

Anadolu hepinize hınç, şüphe ve emniyetsizlikle bakıyor. (Anadolu halkı)

O günlerde Konya’nın nasıl yaşadığını ve ne düşündüğünü bilemiyoruz. (Konya halkı)

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

3. Teşbih (Benzetme)


Aralarında türlü yönlerden benzerlik ilgisi bulunan iki şeyden zayıf olanı nitelikçe daha üstün olana benzetme sanatıdır.



Benzetmede dört öğe bulunur:



Benzeyen (zayıf olan)

benzetilen (üstün olan)

benzetme yönü

benzetme edatı



Bunlardan ilk ikisi temel öğe; son ikisi yardımcı öğedir.



Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi

Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik

Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik

Gül tenli, kor dudaklı, kömür gözlü sürmeli

Garibanlar yolunuyor kaz gibi

Yaslı gelin gibi mahzun mu bilmem

Gül yüzünde güller açar



Geceleri gölgem yollarda donar

Kar gibi kürürüm kendi gölgemi



Gözlerimiz kurşun elimiz bıçak

Severken öldürdük güzellikleri



Şiir bir cennet bahçesi

Girmeyene anlatılmaz



Şiir toprak kokusudur

Şiir damla damla sudur



Yarin dudağından getirilmiş

Bir katre alevdir bu karanfil



Benzetme öğelerinin kullanılışına göre benzetme, çeşitlere ayrılır:



a. Tam Benzetme (ayrıntılı benzetme)


Benzetme unsurlarının tümü kullanılarak yapılan benzetmedir.



Ali aslan gibi cesurdur

Cennet kadar güzel vatanımız var.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

b. Teşbih-i Beliğ (UZ BENZETME)


Benzetme unsurlarından ikisi, temel öğeler, kullanılarak yapılan benzetmedir.



Dudaklarının arasından inci dişleri kendini gösteriyordu.

Kad kıyâmet gamze âfet zülf fitne hat belâ

Çihre gül sîne semen çeşm-i mukahhal nergis

Ceylan gözlüm.

Sırma saçlım

Gül yüzünde güller açar.

O adam tilkinin biridir.

Ölüdeniz Muğla’dadır.



c. Kısaltılmış Benzetme


Benzetme yönü söylenmemiş benzetmelerdir.



Sen de baban gibisin.

Nokta kadar ağzı vardı.



d. pekiştirilmiş benzetme


Benzetme edatı bulunmayan benzetmelerdir.



Aşk pırıl pırıl, ilâhî bir mumdur.

Yumuşak bir el olmuştu saçlarımda rüzgâr

Akşam, yol gibi gezer.

Sükûn su gibi dolar.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

e. YAYGIN BENZETME


Benzeyenle benzetilen arasındaki birden fazla özellikleri sıralayarak ve en sonunda her iki öğe de söylenir.



Feminin rengi aks edip tenine

Yeni açmış güle misal olmuş

...

Giriyor göz yumunca rüyama

Benziyor aynı kendi hülyama

Bu tasavvur dokundu sevdama

Ah böyle gezer mi hiç canan

Gül değil arkasında kanlı kefen

Sen misin, sen misin garip vatan



Yukarıdaki dizelerde vatan sevilen bir kadına benzetiliyor. Kadın ile vatan arasındaki ortak özellikler sayıldıktan sonra asıl öğe, yani vatan açıklanıyor.



4. İstiare


Bir sözü benzerlik ilgisiyle kendi anlamı dışında kullanmaktır. Yani bir kelimeyi kendisine benzeyen başka bir varlığın yerine kullanmaktır.



Benzetmenin asıl öğelerinden (benzeyen-benzetilen) biriyle yapılan benzetmedir.



İkiye ayrılır:



a) Açık İstiare


Kendisine benzetilen öğe ile yapılır. Benzeyen öğe kullanılmaz.



Gökyüzünün kandilleri (yıldız) yanmıştı

Bir med zamanı gökyüzü kurşunla (bulut) örtülü

Havada bir dost eli (rüzgâr) okşuyor tenimizi

Doya doya sevemedim kuzumu (çocuk)



Bir gün gelecek sen de perişan olacaksın

Ey gonca (sevgili) bu cemiyeti her dem mi sanırsın



İki kapılı bir handa

Gidiyorum gündüz gece”



Aslanlarımız bu maçta da iyi mücadele etti.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

b) Kapalı İstiare


Benzeyen öğe ile yapılır, kendisine benzetilen söylenmez. Ama benzerlik yönü ya söylenir ya da anlaşılır.



Her kapalı istiarede aynı zamanda bir teşhis sanatı görülür.



Boynu bükük adalar tanıyor sanki bizi. (insan; boynu bükük, tanıyor)



Yüce dağların başında

Salkım salkım olan bulut (üzüm; salkım salkım)



Ahmet, kükreyerek rakibinin üzerine saldırdı. (aslan; kükreyerek)

Bükün boynunuzu bayraklar bükün. (insan; bükün boynunuzu)

Çamlar hüzünlü, yollara düşmüş söğüt çınar (insan; hüzünlü, yollara düşmüş)

Yedi yıl süren hikâyemizi dinlemiş ihtiyar çınardan. (insan; ihtiyar)



c. Yaygın İstiare


Benzeyenle kendisine benzetilen arasındaki birden çok benzerlik ilgisi sırasıyla anlatılarak benzetme yapılırsa buna yaygın istiare (temsili istiare) denir. Ama iki unsurda biri söylenir. Bu yönüyle yaygın benzetmeden ayırt edilir.



Artık demir almak günü gelmişse zamandan

Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan

Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol

Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.



Burada insan (ruh) bir "sessiz gemi"ye benzetilmiş, dünya da bir "liman" olarak değerlendirilmiştir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

5. Teşhis ve İntak (Kişileştirme ve Konuşturma)


İnsan dışındaki varlıkların insana özgü davranışlarla anlatılması sanatına teşhis; onları konuşturma sanatına da intak denir. Her intakta bir teşhis sanatı mutlaka vardır; ama her teşhiste bir intak sanatı da olmak zorunda değildir.



Düşünür ağaçlar aylarca gelecek baharı

Çevre yanın lâle sümbül bürümüş

Gelin olup süslendin mi yaylalar

Öldüğü gün gök ağlamıştı.



Ben gidersem sazım sen kal dünyada

Gizli sırlarım aşikar etme

Lâl olsun dillerin söyleme yada

Garip bülbül gibi âh ü zâr etme



Sordum sarı çiçeğe

Annen baban var mıdır

Çiçek eydür: -Derviş baba,

Annem babam topraktır



Gördü bir bal arısın sivrisinek

Dedi böyle ona fahreyleyerek:

Var mı bir bencileyin nefs-i nefis



Adam elini uzattı; tam onu koparacağı sırada mor menekşe: “Bana dokunma”diye bağırdı.



6. Kinaye


Bir sözün, hem gerçek hem de mecaz anlamlarını düşündürecek bir biçimde kullanılması sanatına kinaye denir. Kinayede sözün mecaz anlamı daha ön plandadır. Deyimlerin çoğunda kinaye vardır.



Tuttuğunu koparan ihtiyarlardan biriydi.

(hem gerçekten tuttuğunu koparacak kadar kuvvetli, hem de başladığı işi bitiren biri.)



Onun kapısı her zaman açıktır.

(hem gerçekten kapısı açık, hem de herkesi her zaman kabul edebilir.)



Cep delik cepken delik,

Kol delik, mintan delik,

Yen delik, kaftan delik

Kevgir misin be kardeşlik.



Burada “cep delik” sözü kinayeli olarak kullanılmıştır. Gerçek anlamının yanında “cebinde para olmaması” anlamına gelir. Önemli olan da bu anlamdır.



Şu karşıma göğüs geren

Taş bağırlı dağlar mısın



“Taş bağırlı” söz grubu, dağların özellikle taşlardan oluşması yönüyle gerçek anlamda kullanıldığı gibi, “acımasız ve merhametsiz” anlamlarını da yüklenir; bu da mecaz anlamdır. Burada asıl kastedilen mecaz anlamdır.



Dursun, gözü açık bir çocuktur.

İçinizde en yürekli olan gelsin.

Senin yüzün hiç kızarmaz mı?

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

7. Tariz


Söylenen sözün gerçek veya mecazi anlam dışında büsbütün tersini kastetmektir. Alaylı, iğneleyici, küçük düşürücü bir dille yapılır.



Aman ne kadar erken geldiniz.

(Çok geciken birine dendiğinde tariz olur.)



Ne kadar cömertsiniz.

(Cimri birine)



Bu ne kudret ki elifbayı okur ezberden



Eski eş'arda (şiirlerde) dürbin ile mana görünür. Yeni şiirde mana gibi külfet yoktur.



Burada mana külfetinin yeni şiirde olmayışı olumlu bir şey gibi söyleniyor, ama yeni şiirin anlamdan yoksun olduğu kastediliyor.



On kadın dövse yorulmaz İhsan Bey.



Burada da adam övülür gibi gösteriliyor, ama asıl amaç onun acımasız olduğunu söylemektir.

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

B. ANLAMLA İLGİLİ SANATLAR

1. Tevriye


Bir sözün birden fazla anlama gelecek biçimde kullanılması sanatıdır. Bu sanatta sözün bütün anlamları gerçektir. Ama yakın anlam söylenip uzak anlam kastedilir.



Bu kadar letafet çünkü sende var

Beyaz gerdanında bir de ben gerek

ben: 1. kişi zamiri ve vücuttaki koyu renkli leke (kastedilen, ikincisi, yani uzak olan)



Avazeyi bu aleme Davud gibi sal

Baki kalan bu kubbede bir hoş sada imiş



Bana Tahir Efendi kelp demiş

İltifatı bu sözde zahirdir.

Maliki mezhebim benim zira

İtikadımca kelp tahirdir.



“Tahir” sözcüğü hem “temiz” demektir hem de “Tahir Efendi"nin kendisidir ve her iki anlam da gerçektir. Yakın olan ama kastedilmeyen anlam “temiz”dir. Uzak olan ama kastedilen anlam ise “Tahir Efendi”dir.



Dedim dilber niçin sararıp soldun

Dedi, çektiğim dil yarasıdır.

dil: yakın: gönül, uzak: söz, konuşma organı



Gül yağını eller sürünür çatlasa bülbül

el: yakın: organ, uzak: yabancı



Verdim gönül o gül-ruhun aline aldanıp

Etmezdi kimse eylediğim rengi ben bana

al: yakın: kırmızı; uzak: hile



Sordum Nigâr’ı dediler ahbab

Semt-i Vefa’da doğru yoldadır.

Vefa: yakın: sözünde durma; uzak: Vefa semti

Doğru yol: yakın: dürüstlük; uzak: sokak adı

Ama burada uzak anlamın kastedildiğine dair başka bir iz yok.



Koyup kaldırmada ikide bir de

Kazan devrildi, söndürdü ocağı



Gül gülse daim ağlasa bülbül acep değil

Zira kimine ağla demişler kimine gül

__________________





Üyeler içindir. üye olun...

SHADOWS

2. Hüsn-i Talil (Güzel Sebep Gösterme)


Gerçek nedeni herkes tarafından bilinen bir olayı daha güzel bir nedene bağlayarak anlatma sanatıdır.



Ateşten kızaran bir gül arar da

Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi



Ey sevgili sen bu ilden gideli

Yaprak döktü ağaçlar, coştu gökyüzü



Tarihini aksettirebilsin diye çehren

Kaç Fatih’in altın kanı mermerle karışmış



Hâk-i pâyine yetem dir ömrlerdir muttasıl

Başını taşdan taşa urup gezer avare su



3. Mübalâğa


Bir durumu, nesneyi, varlığı olduğundan daha az veya fazla göstermeye mübalağa denir.



Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda

Şüheda fışkıracak toprağı sıksan şüheda



Dağda yaprak kalmadı

Yarama bağlamaktan



Alem sele gitti gözüm yaşından



Akdeniz’in dalgası gönlüm kadar taşmadı



Biz bülbül-i muhrik-dem-i gülzar-ı firakız

Ateş kesilir geçse saba gülşenimizden



Merkez-i hake atsalar da bizi

Küre-i arzı patlatır çıkarız



Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın

Gömelim gel seni desem tarihe sığmazsın



Sekizimiz odun çeker

Dokuzumuz ateş yakar

Kaz kaldırmış başın bakar

Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz



Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer;

O ne müthiş tipidir; savrulur enkaz-ı beşer…



Bir ah çeksem dağı taşı eritir

Gözüm yaşı değirmeni yürütür

__________________





Üyeler içindir. üye olun...